آژانس توسعه بینالمللی ایالات متحده بهعنوان بازوی سیاست خارجی آمریکا در زمینه توسعه، از زمان تأسیس در سال ۱۹۶۱ توسط رئیسجمهور وقت جانافکندی، نقش پررنگی در کشورهای مختلف جهان ایفا کرده است. کندی، این آژانس را بهعنوان بخشی از «سیاست گستردهتر» کمکهای خارجی ایالات متحده در طول جنگ سرد ایجاد کرد. هدف اعلامی این سازمان، ارائه کمکهای مالی، فنی و بشردوستانه به کشورهایی است که به حمایت از توسعه اقتصادی و اجتماعی نیاز دارند. امروزه، آژانس توسعه آمریکا در بیش از ۱۰۰ کشور جهان فعالیت میکند. کارکنان این سازمان شامل حدود ۱۰ هزار کارمند هستند که دو سوم آنها در خارج از آمریکا کار میکنند. حدود 1 درصد از بودجه فدرال ایالات متحده سالانه به برنامههای مالی این آژانس اختصاص داده میشد. جالب اینجاست که این آژانس در ابتدا بهعنوان یک نهاد «مستقل» ایجاد شد؛ یعنی بخشی از ساختار وزارتخانههای دیگر، از جمله وزارت امور خارجه مسئول سیاست خارجی ایالات متحده نبود. با این حال، در واقع، آژانس توسعه نهتنها یک ساختار نسبتاً وابسته است، بلکه اغلب بهعنوان یک ساختار کاملاً جانبدارانه و حتی فاسد نیز شناخته میشود. اتهاماتی نظیر حمایت از تروریسم و عدم شفافیت در هزینهها، بارها متوجه این سازمان بوده است.
در این میان، منطقه آسیای مرکزی به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی خاص خود و همجواری با قدرتهای بزرگ مانند روسیه و چین و همچنین نزدیکی به جمهوری اسلامی ایران همواره مورد توجه ایالات متحده بوده است. آژانس توسعه آمریکا نیز با اجرای برنامهها و پروژههای مختلف، سعی در تأثیرگذاری بر تحولات این منطقه داشته است. با این حال، در روزهای ابتدایی ریاست جمهوری دونالد ترامپ، کمکهای USAID به کشورهای خارجی بهمدت ۹۰ روز متوقف شد تا برنامههای مربوط به رعایت «ارزشهای آمریکایی» و اهداف سیاست خارجی ایالات متحده بررسی شوند. این تصمیم، که بهدنبال انتقاداتی از USAID بهدلیل حمایت از برنامههایی که با ارزشهای سنتی آمریکایی در تضاد به نظر میرسیدند اتخاذ شد، سوالات جدی درباره نقش و اهداف این آژانس ایجاد کرد.
فعالیتهای آژانس توسعه آمریکا در آسیای مرکزی همواره با انتقادات و ابهاماتی همراه بوده است. شواهد نشان میدهند که این سازمان نهتنها به دنبال توسعه اقتصادی و اجتماعی منطقه نیست، بلکه با دخالت در امور داخلی کشورها، سعی در پیشبرد منافع سیاسی و اقتصادی ایالات متحده دارد. ارتباط این آژانس با سازمان سیا یک مسئله آشکار است و بهطور مستقیم و غیرمستقیم در چندین کودتا، تشکیل دولتها و اصلاحات طرفدار غرب و همچنین لابی در منافع شرکتهای مناسب هنگام انعقاد قراردادها، حمایت از تروریسم و حتی شرکت در یک برنامه عقیمسازی اجباری نیز دخیل است. در عین حال، تاکتیکهای آژانس برای دستیابی به اهداف اغلب به اندازه خود وظایف آن مشکوک است. در واقع، آژانس توسعه بهعنوان یکی از مهمترین ابزارهای گلوبالیستهای آمریکایی برای دخالت در امور داخلی دیگر کشورها شناخته میشود. نوشتار حاضر به بررسی فعالیتهای این آژانس در آسیای مرکزی میپردازد و تلاش میکند میزان فعالیتهای آژانس، حوزههای آن و همچنین پیامدها بر توسعه سیاسی، اقتصادی و اجتماعی آسیای مرکزی و چشمانداز آینده روابط آژانس با کشورهای منطقه مورد بررسی قرار میگیرد.
آژانس توسعه آمریکا در آسیای مرکزی: اهداف و فعالیتها
آژانس توسعه در آسیای مرکزی با اهداف ادعایی مختلفی فعالیت میکند که مهمترین آنها عبارتند از: توسعه اقتصادی، بهبود بهداشت عمومی، توسعه آموزش، تقویت حکمرانی خوب و حفاظت از محیط زیست. برای دستیابی به این اهداف، این آژانس برنامهها و پروژههای مختلفی را در کشورهای قزاقستان، ازبکستان، تاجیکستان، ترکمنستان و قرقیزستان اجرا کرده است. این فعالیتها، که در ظاهر به منظور بهبود شرایط زندگی مردم منطقه طراحی شدهاند، در عمل اغلب با اهداف سیاسی و اقتصادی ایالات متحده گره خوردهاند.
در حوزه توسعه اقتصادی، آژانس توسعه تلاش میکند تا با حمایت از بخش خصوصی (استارتاپها) و ایجاد فرصتهای شغلی و بهبود زیرساختها به رشد اقتصادی کشورهای منطقه کمک کند. برای نمونه، آژانس از طریق ارائه کمکهای مالی و فنی به شرکتهای کوچک و متوسط، سعی در افزایش تولید و صادرات آنها دارد. این کمکها، که اغلب به صورت وامهای کمبهره یا کمکهای بلاعوض ارائه میشوند، میتوانند به شرکتها کمک کنند تا تجهیزات جدید خریداری کنند، فناوریهای نوین را به کار گیرند و بازارهای جدیدی را کشف کنند. با این حال، این کمکها اغلب به شرکتهایی تعلق میگیرند که با منافع ایالات متحده همسو هستند و شرکتهای محلی را در رقابت ناعادلانهای قرار میدهند.
در حوزه بهداشت عمومی، آژانس با ارائه خدمات بهداشتی، واکسیناسیون و مبارزه با بیماریهای عفونی، سعی در بهبود سلامت مردم منطقه دارد. این فعالیتها شامل آموزش پرسنل پزشکی، تأمین تجهیزات پزشکی و اجرای برنامههای آگاهیرسانی در مورد بیماریهای مختلف است. بهعنوان مثال، USAID برنامههای گستردهای را برای مبارزه با بیماری ایدز در منطقه اجرا کرده است که شامل توزیع داروهای ضد ویروسی، آموزش متخصصان بهداشتی و ارائه خدمات مشاورهای به افراد در معرض خطر میشود. با این وجود این برنامهها اغلب بهعنوان تلاشی برای ترویج ارزشهای غربی در زمینه بهداشت جنسی و باروری تلقی میشود.
در حوزه آموزش، USAID با ارائه بورسیه تحصیلی، آموزش معلمان و توسعه برنامههای آموزشی ادعا دارد که به ارتقای سطح دانش و مهارتهای مردم منطقه کمک میکند. برای نمونه، این نهاد برنامههای بورسیه تحصیلی را برای دانشجویان آسیای مرکزی ارائه میدهد تا در دانشگاههای ایالات متحده تحصیل کنند. این برنامهها، که هدف آنها تربیت رهبران آینده منطقه است، اغلب با ترویج ارزشهای آمریکایی و جذب نخبگان محلی به فرهنگ غربی همراه هستند. USAID عملا در حال آمادهسازی نخبگان جوانیست که نهتنها به ایدئولوژی غربگرایانه، بلکه به دولتهای خارجی نیز وفادار خواهد بود. در قالب پروژهی «نوآوریهای اجتماعی در آسیای مرکزی » تقریبا 500 «رهبر جوان» آموزش دیدهاند. علاوه بر این، این نهاد در توسعه برنامههای آموزشی در کشورهای منطقه نیز مشارکت دارد که شامل ارائه مشاورههای فنی، تأمین منابع آموزشی و آموزش معلمان میشود. این برنامهها نیز غالبا با هدف ترویج دیدگاههای خاص در مورد تاریخ، سیاست و فرهنگ طراحی شدهاند.
در حوزه حفاظت از محیط زیست، USAID پروژههای حفاظت از منابع طبیعی، کاهش آلودگی و مقابله با تغییرات آب و هوایی با هدف حفظ محیطزیست منطقه اجرا میکند. یکی از مهمترین پروژههای USAID در آسیای مرکزی، پروژه واحه (Oasis) است که در همراهی با دولت قزاقستان، با هدف کاشت درخت در مساحت ۵۰۰ هکتار از بستر خشک شده دریای آرال اجرا میشود. این پروژه بخشی از برنامه منطقهای USAID با هدف تقویت ظرفیتهای منطقهای برای مدیریت منابع آب و کاهش خطرات زیست محیطی در حوضههای آمودریا و سیردریا است. همچنین بهعنوان بخشی از استراتژی جهانی آب برای سالهای 2022-2027 ، ایالات متحده بهطور فعال به وضعیت منابع آب منطقه تمایل نشان داده است. اولین سیستم کنتور آب در کانال قرهقوم در ترکمنستان با پول USAID نصب شده است و در ازبکستان نیز «آژانس تجارت و توسعه ایالات متحده » یک پروژه مشابه برای « اوزسوتامینات » (شرکت دولتی ازبک در زمینه آب و فاضلاب) را تأمین مالی می کند. USAID مدتهاست که به اکولوژی منطقه علاقهمند است و به بهانه حل مشکلات زیست محیطی، آمریکا تلاش میکند مدیریت منابع آب منطقه را به عهده بگیرد. از آنجا که این برنامه از اهمیت استراتژیک برخوردار است و برای مدت طولانی طراحی شده، اجرای آن نیاز به حضور و نظارت مداوم دارد. این یکی از ابزارهای اصلی برای نفوذ بر دولتهای آسیای مرکزی است.
در بخش رسانه و روزنامهنگاری، این آژانس با ارائه کمکهای مالی به روزنامهنگاران تحقیقی، آموزش سواد رسانهای و حمایت از رسانههای مستقل، سعی در تقویت آزادی بیان و گردش آزاد اطلاعات در منطقه داشت. در سال 2021، سفارت ایالات متحده شروع به پذیرش درخواستهای کمکهای مالی برای اجرای پروژههای تقویت بازار رسانه قزاقستان با ترویج استانداردهای حرفهای روزنامهنگاری، معرفی رویکردهای نوآورانه برای جمعآوری یا انتشار اخبار و حمایت از توسعه تبادل متقابل کرد. در سال 2022، کمک های مالی برای حمایت از جامعه روزنامهنگاران تحقیقی که در کشورهای آسیای مرکزی کار میکنند در قالب بخشی از برنامه «مدیاکمپ » راهاندازی شد. این پروژه شامل سازمانهای غیردولتی از قزاقستان و تاجیکستان بود که در مدیریت پروژههای مربوط به آموزش روزنامهنگاران و وبلاگنویسان تجربه دارند. USAID از طریق این فعالیتها، سعی در ترویج روایتهای خاص و تأثیرگذاری بر افکار عمومی در منطقه دارد. با تلاش متخصصان آمریکایی، تحت پوشش آموزش سواد رسانهای و روزنامهنگاری در آسیای مرکزی، یک شبکه کامل از منابع اطلاعاتی تشکیل شد که روایتهایی را بهویژه در مورد نیاز به خلاصشدن از نفوذِ مضر روسیه ترویج میدهد.
بررسی آماری بودجه و منابع مالی آژانس توسعه بینالمللی ایالات متحده در منطقه نشان میدهد که این سازمان سالانه میلیونها دلار صرف اجرای پروژهها و برنامههای مختلف در آسیای مرکزی میکردهاست. این حجم از سرمایهگذاری نشاندهنده اهمیت این منطقه برای USAID و بهطورکلی دولت آمریکاست. قزاقستان در این زمینه جایگاه ویژهای برای آژانس دارد و بهنوعی در حال تبدیل به پایگاه این نهاد در منطقه بوده است. تاسیس «آژانس توسعه بینالمللی قزاقستان » در 2020 توسط دولت این کشور را میتوان در این راستا دید. اگر در طی چند سال پیش حدود ۱۵ میلیون دلار برای پروژههای USAID در قزاقستان اختصاص داده شده بود، سال گذشته این بودجه به ۵۰ میلیون دلار افزایش یافت.
انتقادات و نگرانیها در مورد فعالیتهای آژانس
فعالیتهای USAID در آسیای مرکزی همواره با انتقاداتی همراه بوده است. انتقادها بر این اساس است که این سازمان با دخالت در امور داخلی کشورها، سعی در پیشبرد منافع سیاسی و اقتصادی ایالات متحده دارد. این دخالتها، که اغلب به صورت پنهان و از طریق حمایت از گروههای خاص انجام میشوند، میتوانند به تضعیف حاکمیت ملی و ایجاد بیثباتی سیاسی در منطقه منجر شوند. این آژانس زمانی که در روسیه فعال بود (1992 – 2012) با مقامات دولتی و تعدادی از سازمانهای غیردولتی ضدروس همکاری کرده است. مانند گروه هلسینکی مسکو ، انجمن مموریال ، سازمان شفافیت بینالملل و … .
یکی از مهمترین انتقادات وارد شده به USAID اتهام دخالت در انتخابات و حمایت از گروههای خاص است. USAID با ارائه کمکهای مالی به سازمانهای غیردولتی خاص، سعی در تأثیرگذاری بر فرآیندهای سیاسی و تغییر ساختار قدرت در کشورهای منطقه دارد. این کمکها، که اغلب به سازمانهایی تعلق میگیرند که به ترویج ارزشهای غربی و انتقاد از دولتهای محلی میپردازند، به ایجاد شکاف در جامعه و افزایش تنشهای سیاسی منجر میشوند. علاوه بر این، این آژانس متهم است که در آستانه برگزاری همهپرسی در قزاقستان در خصوص ساخت نیروگاه هستهای، سازمانهای غیردولتی غربی و اول از همه، USAID با وجود شواهدی از حمایت آنان از مخالفین، سعی کردند تا حد ممکن خود را از رسوایی مخالفان نیروگاه هستهای -که بعدا مشخصتر شد- فاصله دهند.
نگرانیها در مورد عدم شفافیت مالی و سوءاستفاده از منابع نیز از دیگر انتقادات وارد شده به USAID است. این آخرین سوالهای بزرگی را برای دولت ترامپ مطرح کرده است که بهدنبال کاهش هزینههای بودجه به میزان یک تریلیون دلار در سال است. منتقدان معتقدند که این سازمان اطلاعات دقیقی در مورد نحوه هزینهکردِ بودجهی خود ارائه نمیدهد و این امر زمینه را برای فساد و سوءاستفاده از منابع فراهم میکند. این عدم شفافیت، که اغلب بهدلیل پیچیدگی ساختار سازمانی USAID و عدم وجود سازوکارهای نظارتی کافی رخ میدهد، از دیدگاه تیم ترامپ میتواند به هدر رفتن منابع و عدم تحقق اهداف توسعهای منجر شود.
اتهام ترویج ارزشهای آمریکایی و تضعیف فرهنگهای محلی نیز از دیگر انتقادات وارد شده به USAID است. این سازمان با ترویج ارزشهای غربی، سعی در تغییر هویت فرهنگی و اجتماعی کشورهای منطقه دارد. این ترویج، که اغلب از طریق برنامههای آموزشی، رسانهای و فرهنگی انجام میشود، میتواند به ایجاد بحران هویت و ازبینرفتن ارزشهای سنتی منجر شود.
نقش USAID در رقابت با نفوذ روسیه و چین در منطقه نیز قابل توجه است. این سازمان با حمایت از گروههای طرفدار غرب و تضعیف روابط کشورهای منطقه با روسیه و چین، سعی در افزایش نفوذ ایالات متحده در آسیای مرکزی داشتهاست. USAID افراد جوان و آیندهداری را به مدار خود وارد میکرد که میتوانند در آینده رهبران افکار عمومی تبدیل شوند و بر شکلگیری دستورکار این کشورها در سالهای آتی تأثیر بگذارند.
همانطور که در بالاتر اشاره شد، ارتباطات بین USAID و سازمانهای اطلاعاتی (مانند سیا) خدشهناپذیر است. USAID بهعنوان پوششی برای فعالیتهای جاسوسی و جمعآوری اطلاعات در کشورهای منطقه عمل میکرد. برای نمونه، تحریکات علیه ساخت نیروگاه هستهای روسی در قزاقستان توسط کمپین «به نیروگاه هستهای نیازی نیست » هدایت شد که توسط پنج فعال زیست محیطی قزاقستان که توسط USAID و ساختارهای بنیاد سوروس تأمین مالی میشدند، ایجاد شد. این نشان میدهد که USAID در تلاش است تا از هرگونه اتهام دخالت مستقیم در امور داخلی قزاقستان جلوگیری کند و در عین حال، به حمایت از گروههای مخالف دولت ادامه دهد. تمام فعالیتهای اعتراضی علیه ساخت نیروگاه بر روی شبکههای اجتماعی و سایتهای اینترنتی طرفدار غرب متمرکز بود. این امر نشان میدهد که USAID بهطور فعال -هرچند غیر مستقیم- در ترویج دیدگاههای خاص در مورد مسائل مهم سیاسی و اقتصادی در منطقه نقش داشتهاست.
برنامه دیگر این آژانس، تصاحب زیرساختهای کنترل مرزی تجارت آسیای مرکزی بودهاست که بخشی از هدف آن را میتوان مقابله با دورزدن تحریمها توسط روسیه دانست. برای نمونه سفارت آمریکا در قزاقستان اعلام کرد که USAID سرورهای پیشرفته تولید شده توسط شرکت دل را برای پشتیبانی از سیستم فناوری گمرکی جدید کِدِن (سیستم فناوری اطلاعات گمرکی و برنامه تلفن همراه در قزاقستان) خریداری کرده است که جایگزین سیستم قدیمی آستانه-1 خواهد شد. در عین حال، برنامههای واشنگتن به قزاقستان محدود نمیشود. دیجیتالیشدن گمرکها در اکتبر 2023 در سمرقند مورد بحث قرار گرفت، جاییکه نمایندگان USAID و وزیران هر پنج کشور آسیای مرکزی با هم ملاقات کردند.
پیامدها و چشمانداز آینده
فعالیتهای USAID در آسیای مرکزی پیامدهای مختلفی بر توسعه سیاسی، اقتصادی و اجتماعی این منطقه داشته است. ارزیابی این پیامدها، نیازمند بررسی دقیق و بیطرفانه عملکرد USAID و تأثیر آن بر جوامعِ محلیِ منطقه است. از جمله پیامدهای ظاهری مثبت میتوان به کمک به توسعه اقتصادی، بهبود بهداشت عمومی، ارتقای سطح آموزش و تقویت جامعه مدنی اشاره کرد. با این حال، پیامدهای منفی را میتوان بر پیامدهای مثبت ارجح دانست. از جملهی این پیامدها میتوان به دخالت در امور داخلی کشورها، ترویج ارزشهای غربی و افزایش تنشها در روابط بینالمللی اشاره کرد. دخالت USAID در امور داخلی کشورها، میتواند به تضعیف حاکمیت ملی و ایجاد بیثباتی سیاسی منجر شود. ترویج ارزشهای غربی، میتواند به ایجاد بحران هویت و ازبینرفتن ارزشهای سنتی منجر شود. حمایت USAID از گروههای خاص، به شکاف در جامعه و تنشهای سیاسی دامن میزند. مخالفت عملی USAID و بانک جهانی با پروژههای تامین آب آسیای مرکزی نشان میدهد که اولویت این سازمانها، تامین منافع ایالات متحده است، نه توسعه پایدار منطقه.
اواسط سال گذشته میلادی، سفیر آمریکا در قزاقستان، دانیل روزنبلوم، مصاحبهای طولانی با روزنامه قزاقستانی «کازتاگ » درباره فعالیتهایش در دو سال گذشته انجام داد. بخش قابل توجهی از مصاحبه به ارزیابی سفیر از فرآیندهای داخلی در قزاقستان و انطباق آنها با انتظارات واشنگتن اختصاص داده شد. سفیر در مورد دو برنامه USAID برای تمرکززدایی از مدیریت عمومی و حل اختلافات تجاری صحبت کرد. دومی به ویژه مهم است، با توجه به سخنان سفیر که ایالات متحده دومین کشور بزرگ از نظر سرمایهگذاری مستقیم خارجی است. از آنجا که منافع آمریکاییها با حوزه مهم استراتژیک استخراج فلزات نادر و کمیاب زمین مرتبط است، اقداماتی برای فراهمکردن راحتترین شرایطِکاری برای شرکتهای آمریکایی انجام میشود. این نشان میدهد که USAID نهتنها صرفا بهدنبال ارائه کمکهای توسعهای نیست، بلکه بهدنبال تأمین منافع سیاسی و اقتصادی ایالاتمتحده در منطقه است.
چشمانداز آینده روابط USAID با کشورهای آسیای مرکزی به عوامل مختلفی بستگی دارد. تغییرات سیاسی در ایالات متحده، تحولات منطقهای و نگرش کشورهای آسیای مرکزی به نقش USAID، از جمله این عوامل هستند. بسته به حجم منابع کشورهای آسیای مرکزی، بودجه از طریق USAID، بنیاد سوروس و سازمان های غیر دولتی برای نظارت بر وضعیت اقتصادی و سیاسی در این کشورها اختصاص داده می شود. به نظر میرسد که کشورهای آسیای مرکزی به تدریج در حال افزایش آگاهی خود از نقش و اهداف USAID هستند و ممکن است در آینده، رویکرد محتاطانهتری نسبت به فعالیتهای این سازمان اتخاذ کنند.
