روابط تشکیلات خودگردان فلسطین با کشورهای آسیای مرکزی بهعنوان یکی از مصادیق دیپلماسی فرامنطقهای در نظام بینالملل پساشوروی، کمتر مورد توجه پژوهشگران حوزه مطالعات منطقهای قرار گرفته است. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ١٩٩١ و استقلال جمهوریهای آسیای مرکزی فلسطینیان تلاش کردهاند تا با توسعه روابط دیپلماتیک و اقتصادی با این کشورها، به موازنهسازی در الگوهای تعاملی خود با قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای دست یابند. مسئله اصلی این متن راهبردی شناسایی و تبیین سازوکارهای شکلگیری، تکوین و تحول روابط تشکیلات خودگردان فلسطین با پنج جمهوری آسیای مرکزی (قزاقستان، ازبکستان، ترکمنستان، قرقیزستان و تاجیکستان) است. در این راستا پرسش بنیادین این است که عوامل ژئوپلیتیک، هویتی و منفعتمحور چگونه بر ماهیت و سطح روابط فیمابین تأثیر گذاشتهاند و کنشهای متقابل این بازیگران چه تأثیری بر معادلات قدرت و سیاست در خاورمیانه و آسیای مرکزی داشته است؟
مطالعه روابط تشکیلات خودگردان فلسطین با کشورهای آسیای مرکزی از منظر مطالعات منطقهای، واجد اهمیت نظری و کاربردی است. شناخت پویاییهای تعاملی میان تشکیلات خودگردان و جمهوریهای آسیای مرکزی به فهم بهتر نظام موازنه قوای منطقهای در غرب آسیا و چگونگی اثرگذاری آن بر پیچیدگیهای مناقشه فلسطین-اسرائیل کمک میکند.
روابط سیاسی
روابط سیاسی تشکیلات خودگردان فلسطین با جمهوریهای آسیای مرکزی طی سالهای اخیر دستخوش تحولاتی قابل توجه شده است. بر اساس دادههای منتشرشده،تشکیلات خودگردان در سال ۲۰۲۳ سطح تبادلات دیپلماتیک میان فلسطین و پنج جمهوری آسیای مرکزی با رشدی ۱۸ درصدی نسبت به سال ۲۰۲۰ مواجه بوده است. این افزایش تعاملات بهویژه پس از تشدید منازعات غزه در اکتبر ۲۰۲۳ با موضعگیریهای متمایز کشورهای آسیای مرکزی در مجامع بینالمللی همراه بوده است. قزاقستان و ازبکستان بهعنوان دو بازیگر اصلی منطقه در اجلاس اضطراری مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نوامبر ۲۰۲۳، به قطعنامه حمایت از حقوق مردم فلسطین رأی مثبت دادند، حال آنکه ترکمنستان با اتخاذ سیاست بیطرفی مثبت، از رأیدهی امتناع کرد. تأسیس دفتر نمایندگی سیاسی تشکیلات خودگردان در تاشکند در مارس ۲۰۲۲ و توافقنامه همکاریهای سیاسی-مشورتی میان وزارت امور خارجه فلسطین و قزاقستان در ژوئن ۲۰۲۳ نشاندهنده تعمیق روابط دوجانبه در بستر نظام چندقطبی نوظهور است.
واکاوی الگوی روابط سیاسی تشکیلات خودگردان با جمهوریهای آسیای مرکزی حاکی از تأثیرپذیری عمیق این مناسبات از متغیرهای سیستمیک و منطقهای است. بر اساس تحلیل دادههای مؤسسه مطالعات استراتژیک خاورمیانه همبستگی معناداری میان سیاستهای روسیه و چین در قبال فلسطین با مواضع کشورهای آسیای مرکزی وجود دارد. بهویژه پس از اجرای ابتکار «یک کمربند- یک جاده» چین، مراودات سیاسی میان تشکیلات خودگردان و کشورهای آسیای مرکزی با افزایش ۲۳ درصدی در تعداد دیدارهای رسمی مقامات ارشد مواجه بوده است. تحولی که در چارچوب چرخش ژئواستراتژیک فلسطین به سوی شرق قابل تفسیر است. در این میان نقش میانجیگرانه قزاقستان در گفتگوهای غیررسمی فلسطین-اسرائیل در آستانه در ژانویه ۲۰۲۳، با وجود عدم حصول نتایج ملموس، نشاندهنده تلاش این کشور برای ایفای نقشی فعالتر در معادلات خاورمیانه است. همچنین حمایت دیپلماتیک جمهوریهای آسیای مرکزی از درخواست عضویت کامل فلسطین در سازمان ملل متحد در آوریل ۲۰۲۴، به تقویت موقعیت بینالمللی تشکیلات خودگردان کمک کرده است.
پویش دیپلماتیک تشکیلات خودگردان در آسیای مرکزی با چالشها و فرصتهای متعددی همراه بوده است. در سال 2024 تحلیل گزارشهای مرکز پژوهشهای روابط بینالملل فلسطین نشان میدهد علیرغم افزایش سطح روابط سیاسی، همچنان شکاف قابل توجهی میان مواضع رسمی و عملکرد واقعی دولتهای آسیای مرکزی در قبال مسئله فلسطین وجود دارد. روند عادیسازی روابط چهار کشور منطقه (بهجز تاجیکستان) با رژیم صهیونیستی و افزایش ۳۵ درصدی حجم مبادلات تجاری آنها با تلآویو در سال ۲۰۲۳، معضلی دوگانه برای دیپلماسی فلسطین ایجاد کرده است. با این حال، نظرسنجیهای افکار عمومی مؤسسه گالوپ در در پنج کشور آسیای مرکزی بیانگر حمایت ۶۸ درصدی شهروندان این کشورها از حقوق مردم فلسطین است که میتواند بهعنوان اهرم فشار افکار عمومی بر دولتها عمل کند.
روابط اقتصادی
طی دهه اخیر روابط اقتصادی تشکیلات خودگردان فلسطین با جمهوریهای آسیای مرکزی علیرغم محدودیتهای ساختاری و ژئوپلیتیکی، مسیری رو به رشد را طی کرده است. بر اساس گزارش سالانه وزارت اقتصاد تشکیلات خودگردان، حجم مبادلات تجاری میان تشکیلات خودگردان و پنج کشور آسیای مرکزی از ۲۴.۶ میلیون دلار در سال ۲۰۱۸ به ۷۶.۳ میلیون دلار در سال ۲۰۲۳ افزایش یافته که نشاندهنده رشد ۲۱۰ درصدی طی پنج سال است. قزاقستان با ۳۸.۲ میلیون دلار (معادل ۵۰.۱ درصد) بزرگترین شریک تجاری فلسطین در منطقه محسوب میشود، در حالی که ازبکستان با ۱۸.۵ میلیون دلار (۲۴.۲ درصد) و ترکمنستان با ۱۲.۱ میلیون دلار (۱۵.۸ درصد) در رتبههای بعدی قرار دارند. تحلیل ترکیب کالایی این مبادلات نشان میدهد صادرات فلسطین به آسیای مرکزی عمدتاً شامل محصولات کشاورزی با ارزش افزوده بالا (۴۱.۳ درصد)، فراوردههای سنگی و مرمر (۲۸.۷ درصد)، نرمافزار و خدمات فناوری اطلاعات (۱۸.۲ درصد) و محصولات دارویی (۱۱.۸ درصد) بوده است. مطابق دادههای بانک توسعه اسلامی سرمایهگذاری مستقیم خارجی از کشورهای آسیای مرکزی در فلسطین طی سالهای ۲۰۲۰-۲۰۲۳ مجموعا به ۴۲.۸ میلیون دلار رسیده که عمدتاً در بخشهای انرژیهای تجدیدپذیر (۴۸ درصد)، زیرساختهای شهری (۳۱.۵ درصد) و صنایع نساجی (۲۰.۵ درصد) متمرکز بوده است. همچنین امضای تفاهمنامه همکاری میان اتاق بازرگانی فلسطین و شورای تجارت آسیای مرکزی در فوریه ۲۰۲۴ در دوشنبه، چارچوب جدیدی برای توسعه روابط اقتصادی فراهم کرده و تعرفههای ترجیحی برای ۱۸۲ قلم کالای صادراتی فلسطین به بازار آسیای مرکزی در نظر گرفته شده است. علاوه بر این «برنامه ابتکار توسعه صادرات فلسطین به آسیای مرکزی» که با همکاری بانک توسعه اسلامی و برنامه توسعه سازمان ملل متحد از سال ۲۰۲۲ آغاز شده، توانسته ۵۶ شرکت کوچک و متوسط فلسطینی را به بازارهای نوظهور آسیای مرکزی متصل کند و ظرفیت صادراتی این کشور را افزایش دهد.
تحلیل ساختاری روابط اقتصادی فلسطین با آسیای مرکزی بیانگر تأثیرپذیری عمیق این مناسبات از متغیرهای سیاسی، امنیتی و ژئواکونومیک است. علیرغم رشد کمّی مبادلات تجاری، چالشهای متعددی همچون موانع لجستیکی، محدودیتهای رژیم اشغالگر بر گذرگاههای مرزی، نظام بانکی غیریکپارچه و فقدان توافقنامههای جامع تجاری، مانع شکلگیری روابط اقتصادی پایدار و متوازن شده است. ضریب وابستگی تجاری فلسطین به آسیای مرکزی (نسبت حجم مبادلات به کل تجارت خارجی) تنها ۱.۸ درصد است که نشاندهنده فاصله قابل توجه تا نقطه بهینه همگرایی اقتصادی محسوب میشود. در حوزه سرمایهگذاری، صندوق سرمایهگذاری فلسطین از سال ۲۰۲۱ استراتژی «پل شرقی» را با هدف جذب سرمایهگذاری از بازارهای نوظهور آسیای مرکزی در پیش گرفته و موفق شده توافقنامه همکاری با صندوق سرمایهگذاری مستقیم قزاقستان در سال 2022 و صندوق بازسازی و توسعه ازبکستان 2023 منعقد کند. طبق آمار وزارت اقتصاد ملی فلسطین، شهرکهای صنعتی مشترک با سرمایهگذاری کشورهای آسیای مرکزی (با تمرکز بر صنایع نساجی، فراوری محصولات کشاورزی و تولید محصولات دارویی) طی سالهای ۲۰۲۲-۲۰۲۳، بیش از ۲۲۰۰ فرصت شغلی جدید در کرانه باختری ایجاد کردهاند. تأسیس شعبه «بانک توسعه روابط فلسطین-آسیای مرکزی» در رامالله در ژانویه 2024 با سرمایه اولیه ۶۰ میلیون دلار و مشارکت بانکهای توسعه منطقه، اقدامی مهم در راستای تسهیل مبادلات مالی و پولی میان طرفین بوده است. علاوه بر این همکاری فنی-تخصصی میان بخش خصوصی فلسطین و شرکتهای آسیای مرکزی در زمینههای انرژی خورشیدی، مدیریت منابع آبی و کشاورزی هوشمند، با توجه به تطابق نیازهای توسعهای طرفین، بهعنوان حوزهای با پتانسیل بالا برای گسترش همکاریهای اقتصادی در افق میانمدت شناخته شده است.
چشم انداز روابط
چشمانداز روابط تشکیلات خودگردان فلسطین با جمهوریهای آسیای مرکزی در افق میانمدت (5 سال آینده) متأثر از مجموعهای پیچیده از متغیرهای سیستمیک، منطقهای و داخلی خواهد بود. با تداوم روند چندقطبی شدن نظام بینالملل و افزایش نقشآفرینی قدرتهای نوظهور در معادلات جهانی، فضای مانور دیپلماتیک برای تشکیلات خودگردان در گسترش روابط با آسیای مرکزی افزایش خواهد یافت. هرچند حمایتهای این منطقه از فلسطین همچنان در چارچوب سیاست موازنهگرایی مثبت این کشورها میان بازیگران رقیب منطقهای و فرامنطقهای قرار خواهد داشت. در حوزه اقتصادی گزارش کمیسیون اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل برای آسیای غربی پیشبینی کرده که با اجرایی شدن کامل تفاهمنامههای تجاری اخیر و بهرهبرداری از کریدورهای ترانزیتی جدید، حجم مبادلات تجاری فلسطین-آسیای مرکزی میتواند تا سال ۲۰۳۰ به ۲۲۰ میلیون دلار افزایش یابد، که عمدتاً در بخشهای فناوری اطلاعات، محصولات کشاورزی ارگانیک، گردشگری مذهبی و صنایع خلاق متمرکز خواهد بود. چالشهای ساختاری متعددی نیز بر چشمانداز روابط فیمابین سایه افکنده است؛ استمرار بحران سرزمینی فلسطین و محدودیتهای حاکمیتی تشکیلات خودگردان، تداوم توسعه روابط کشورهای آسیای مرکزی با رژیم اسرائیل، فشارهای آمریکا و متحدان غربی آن بر جمهوریهای آسیای مرکزی برای محدودسازی روابط با بازیگران منتقد نظم لیبرال و چالشهای امنیتی ناشی از بیثباتی در افغانستان از جمله موانع جدی در مسیر ارتقای سطح روابط به شمار میروندمحتملترین سناریوی پیشرو تداوم روند تدریجی گسترش روابط با تمرکز بر حوزههای غیرسیاسی و فنی-اقتصادی است که میتواند به شکلگیری «الگوی همکاری کارکردگرایانه» بین تشکیلات خودگردان و جمهوریهای آسیای مرکزی منجر شود؛ الگویی که بیش از آنکه رویکردی ایدئولوژیک به روابط داشته باشد، بر منافع مشترک عملی و توسعهمحور متمرکز خواهد بود.
