اورانیوم یک ماده معدنی حیاتی برای انرژی و امنیت کشورها است. این عنصر اصلیترین ماده برای انرژی هستهای است و پیش نیاز پیشرفت هسته یک کشور برای برای پاسخگویی به افزایش تقاضای انرژی در سالهای آینده محسوب میشود. با این حال، آسیبپذیریهای زنجیره تأمین و وابستگی به کشورهای خارجی، کشورهای فعال در این حوزه را به چالش میکشد. در سال ۲۰۲۳، ایالات متحده به ۲۱ کشوری پیوست که در اجلاس آب و هوای سازمان ملل متحد در دبی متعهد شدند ظرفیت هستهای جهانی را تا سال ۲۰۵۰، سه برابر کنند. ایالات متحده در حال حاضر با 102 گیگاوات در 94 راکتور بزرگترین ظرفیت انرژی هسته ای را دارد و قصد دارد تا سال ۲۰۵۰ ، این عدد را به ۲۰۰ گیگاوات برساند که این امر مستلزم ایجاد زنجیره تأمین اورانیوم بصورت مستمر است.
در حال حاضر، تأمین اورانیوم به شدت در انحصار روسیه و چین است و این دو کشور روی هم رفته بیش از 50 درصد از ظرفیت غنیسازی اورانیوم جهان را در اختیار دارند که میتوانند برای حوزه انرژی و امنیت ملی ایالات متحده یک تهدید باشد. ایالات متحده در حال حاضر انرژی هستهای بیشتری نسبت به هر کشور دیگری تولید میکند و بیشترین راکتورهای هستهای فعال در جهان را دارد. اما برتری ایالات متحده ممکن است دائمی نباشد. برای چندین سال، تولید برق هستهای ایالات متحده رو به کاهش یا رکود بود، زیرا نیروگاهها بدون تعداد کافی راکتور جدید برای جایگزینی آنها بازنشسته میشدند. در نتیجه، قرار است چین تا سال 2030 از ظرفیت ژنراتور هستهای ایالات متحده پیشی بگیرد و قرار است بین سالهای 2020 تا 2035، 150 راکتور هستهای جدید به بهرهبرداری برسند. در چنین شرایطی کشورهای آسیای مرکزی و بهطور کلی کشورهای حوزه اوراسیا که جزء بزرگترین دارندگان ذخایر اورانیوم در جهان هستند در کانون توجهات قرار خواهند گرفت. در میان کشورهای با ذخایر اثبات شده اورانیوم در جهان، قزاقستان با دارا بودن 13 درصد از کل ذخایر اثبات شده اورانیوم جهان به حجم 815 هزار و 200 تن در رده دوم قرار دارد. بعد از آن روسیه با 8 درصد، و ازبکستان با 2 درصد به ترتیب در ردههای چهارم و یازدهم قرار گرفتهاند. بدین ترتیب میتوان اذعان داشت که از نظر ذخایر کنونی اورانیوم جهانی، آسیای مرکزی با سهم 15 درصدی و اوراسیا با سهم 25 درصدی نقشی بسیار قابل توجه ایفا خواهند کرد.
تامین اورانیوم؛ چالشی جدی برای ایالات متحده
فرآیند غنیسازی اورانیوم نقطه ایست که برخی کشورها کنترل خود را بر زنجیرههای تأمین انرژی هستهای تشدید کرده اند. در حال حاضر فقط چهار شرکت هستند که بر چرخه کامل سوخت هستهای تسلط دارند: شرکت دولتی انرژی هستهای روسیه (روساتم)، شرکت ملی هستهای چین (CNNC)، شرکت اورانو در فرانسه و کنسرسیوم بریتانیایی _ آلمانی _ هلندی گروه اورنکو. در حال حاضر، روساتم 38.5 درصد از ظرفیت غنیسازی اورانیوم جهان و CNNC چین 24.2 درصد را در اختیار دارد. آنها در مجموع 62.7 درصد از ظرفیت غنیسازی اورانیوم تجاری جهان را کنترل میکنند. ایالات متحده تنها یک کارخانه غنیسازی تجاری فعال با ظرفیت محدود دارد که متعلق به اورنکو است و به همین دلیل بخش عمدهای از اورانیوم ایالات متحده باید وارد شود که طبق آمار در سال 2022 نزدیک به 30 درصد از نیاز اورانیوم این کشور از روسیه تأمین شده است.
وابستگی ایالات متحده به اورانیوم روسیه را میتوان به برنامه مگاتن به مگاوات – یک همکاری دولتی-صنعتی که پس از سقوط اتحاد جماهیر شوروی بین ایالات متحده و روسیه آغاز شد – نسبت داد. به مدت 20 سال، این برنامه اورانیوم سطح بالای مربوط به بمبها را از سلاحهای هستهای از رده خارج شده روسیه میگرفت و آن را به اورانیوم کم غنی شده مناسب برای راکتورهای هستهای تجاری ایالات متحده تبدیل میکرد. در آن زمان، این برنامه با کاهش ذخایر مواد سلاحهای هستهای و در عین حال تولید انرژی پاک، قابل قبول بنظر میرسید و اگرچه این برنامه در سال 2013 به پایان رسید، اما صنعت هستهای ایالات متحده هنوز برای بخش عمدهای از اورانیوم غنی شده خود به روسیه متکی است.
مسئله پیچیدهتر این است که نسل بعدی رآکتورهای پیشرفته به سوخت غنیشده با غلظتهای بالاتر U-235 (بین 5 تا 19.5 درصد) نیاز خواهند داشت که به عنوان اورانیوم غنیشده با عیار بالا (HALEU) شناخته میشود. وزارت انرژی ایالات متحده پیشبینی میکند که تا پایان دهه، سالانه بیش از 50 تن اورانیوم با غنای بالا برای 20 شرکت مختلف آمریکایی که در حال حاضر در حال توسعه رآکتورهای پیشرفته هستند، مورد نیاز خواهد بود. ایالات متحده هنوز به تولید اورانیوم غنیشده با عیار بالا (HALEU) در سطح تجاری نرسیده است. روسیه و چین تنها کشورهایی هستند که زیرساختهای لازم تأیید شده برای تولید اورانیوم غنیشده با عیار بالا را دارند.
آسیای مرکزی در کانون توجه
در حال حاضر مصرفکنندگان بزرگِ اورانیومِ جهان توجه خود را به سمت آسیای مرکزی جلب کرده اند. قزاقستان به عنوان بزرگترین تأمینکننده اورانیومِ جهان، در صدر توجهات قرار دارد و ازبکستان نیز با طرح برنامه استراتژیک برای دو برابر کردن تولید اورانیوم تا سال 2030 به 7100 تن، بخش دیگر این فرایند را تشکیل داده است. آمریکا یکی از بازیگرانی است که به نظر میرسد توجه بیشتری را به آسیای مرکزی برای تأمین اورانیوم مورد نیاز خود معطوف کرده است. بر اساس گزارش آژانس انرژی آمریکا، در سال 2022 کشورهای اوراسیایی نظیر قزاقستان، روسیه و ازبکستان به ترتیب با تأمین 25، 12 و 11 درصد در ردههای دوم تا چهارم تأمین اورانیوم برای ایالات متحده قرار داشتهاند و از این جهت آمریکا احتمالاً در تعاملات اخیر، نگاه خود را به تأمین اورانیوم بیشتر از این کشورها برای جایگزینی اورانیوم روسیه دوخته است.
در عین حال، چین نیز اگرچه خود یکی از بزرگترین دارندگان ذخایر اورانیوم و از تولیدکنندگان این محصول محسوب میشود، اما کماکان نگاه ویژهای به آسیای مرکزی دارد. در ذخایر اثبات شده اورانیوم چین در رتبه نهم جهانی و در حوزه تولید اورانیوم با تولید 1700 تن در رتبه هشتم قرار دارد. در عین حال همانطور که اشاره شد این کشور با 21 راکتور در حال ساخت در صدر سازندگان راکتورهای هستهای در جهان قرار دارد و طبیعتاً سوخت تولیدی پاسخگوی نیازهای این کشور نخواهد بود. در سال 2023 مقامهای قزاقستان از یک توافق بلندمدت با پکن برای تأمین اورانیوم چین خبر دادند. این قرارداد بین «کاز اتم پروم» و «شرکت ملی اورانیوم چین» امضا شد و حجم تأمین به علت محرمانه بودن منتشر نشد. همزمان با این قرارداد، چین با «نوایی اوران» ازبکستان نیز در زمینه استخراج و فراوری اورانیوم به توافق رسیده بود.
در کنار تحرکات ایالات متحده و چین در آسیای مرکزی، باید توجه داشت که روسیه نیز بازیگر مسلط و سنتی در حوزه اکتشاف، استخراج و فراوری اورانیوم در آسیای مرکزی محسوب میشود. در قزاقستان عمده زیرساختها توسط «روس اتم» ساخته شده و توسعه یافته است و این شرکت یکی از شرکای کلیدی کاز اتم پروم محسوب میشود. همچنین زیرمجموعه شرکت روساتم تحت عنوان «اورانیوم وان» در قزاقستان فعال بوده و از نفوذ قابل توجهی نیز برخوردار است. در سال 2023 نیز بلومبرگ گزارشی مبنی بر برکناری مدیران کاز اتم پروم به دلیل معامله با روس اتم در انتقال سهام منتشر کرد. 25 درصد از سهام این شرکت به بخش خصوصی واگذار شده (75 درصد در اختیار دولت قزاقستان است) و ادعا شد بخشی از این سهام به روس اتم واگذار شده است. در همین حال تعاملات با «اوز اتم» در ازبکستان خیلی بیشتر شده است و روس اتم توانسته قرارداد بزرگی برای احداث اولین نیروگاه هستهای ازبکستان به دست آورد.
جمعبندی
رقابت بر سر منابع اورانیوم در آسیای مرکزی نمادی از رقابتهای ژئوپلیتیکی گستردهتر است. رقابت بین ایالات متحده، چین و روسیه برای دسترسی بر منابع اورانیوم در آسیای مرکزی در سالهای اخیر بهصورت فزایندهای تشدید شده است. در حالی که چین و روسیه برای تسلط بیشتر بر منابع اورانیوم آسیای مرکزی با یکدیگر رقابت می کنند، ایالات متحده در تلاش است تا سهم خود از اورانیوم این منطقه را افزایش دهد. روسیه که از لحاظ تاریخی یک بازیگر مسلط در منطقه است، به دنبال حفظ نفوذ خود از طریق ترکیبی از مشارکت اقتصادی و همکاری نظامی است. شرکت دولتی روسیه، روس اتم، در عملیات استخراج اورانیوم و ساخت نیروگاههای هستهای در سراسر آسیای مرکزی فعال بوده است. در کنار آن روابط طولانی مدت روسیه با این کشورها مزیت رقابتی برای این کشور فراهم میکند، زیرا مسکو از روابط تاریخی و ترتیبات امنیتی منطقهای برای تقویت حضور خود استفاده میکند. آنچه مسلم است این است که نفوذ روسیه در حوزه هستهای در آسیای مرکزی بنا به دلایل فنی و تخصصی بیش از سایر حوزهها است و از این حیث قابلیت جایگزینی ندارد. در عین حال روسیه خود نیز از مصرفکنندگان و بازیگران فعال در حوزه اورانیوم در جهان است و به همین دلیل اجازه حضور پررنگ به سایر بازیگران از جمله ایالات متحده در آسیای مرکزی را نخواهد داد. در شرایطی که ایالات متحده به دنبال تقویت قابلیت های هستهای خود و کاهش اتکا به منابع خارجی است، وابستگی این کشور به اورانیوم آسیای مرکزی یک تهدید است زیرا تنشهای ژئوپلیتیکی با روسیه و چین میتواند در آینده زنجیره تامین در حوزه هسته ای را برای این کشور مختل کند. با این حال، ایالات متحده اولین کشوری بود که استقلال قزاقستان را به رسمیت شناخت و دو کشور به طور معمول روابط دیرینه و نزدیکی در حوزههای مختلف از جمله اقتصادی و سیاسی داشته اند و با توجه به فرصتهای بسیاری که برای تعمیق مشارکتهای دوجانبه در صنعت اورانیوم وجود دارد، احتمالا دولت ترامپ با تقویت مشارکتهای صنعتی، افزایش سرمایهگذاری ایالات متحده در اکتشافات اورانیوم به دنبال گشودن راههای بیشتر برای تعامل با آستانه باشد تا از ظرفیت این کشور در حوزه اورانیوم نهایت بهره را ببرد.
